Nowa tablica przy cmentarzu ewangelickim
Przy jaworzańskim cmentarzu ewangelickim pojawiła się nowa tablica informacyjna, która dokumentuje przeszłość tego miejsca i wskazuje najważniejsze punkty nekropolii. Inicjatywa ta stanowi kontynuację działań podjętych pod koniec ubiegłego roku, gdy podobny element edukacyjny – zawierający m.in. drzewo genealogiczne rodów Laschowskich i Saint-Genois – został ustawiony przy kwaterze hrabiowskiej na cmentarzu katolickim. Obie tablice sfinansowane zostały przez gminę Jaworze.
Historia pochówków ewangelickich w Jaworzu jest nierozerwalnie związana z okresem Reformacji i późniejszymi zmaganiami o wolność religijną. Przez ponad dwieście lat, od czasów kontrreformacji aż do 1880 roku, wierni wyznania augsburskiego byli grzebani na wspólnym cmentarzu przy kościele katolickim. Stan ten był źródłem nieustannych napięć, wynikających nie tylko z różnic doktrynalnych, ale przede wszystkim z uwarunkowań prawno-finansowych. Ewangelicy byli bowiem zobowiązani do uiszczania tzw. taxa stolae – opłat na rzecz katolickiego duchowieństwa za każdą czynność kościelną, w tym za pochówki.
Konflikt przybrał na sile w połowie XIX wieku, szczególnie w latach 1840–1860, gdy Jaworze nawiedziły dziesiątkujące ludność epidemie. Ówczesny kurat katolicki, ks. Cyryl Wrabel, powołując się na przepisy państwowe, domagał się uznania wyłącznego prawa katolików do terenu cmentarza. Z kolei pastor Herman Kotschy argumentował, że nekropolia służyła obu wyznaniom „od niepamiętnych czasów”, a ewangelicy mają moralne i historyczne prawo do spoczywania w tej ziemi. Przełom nastąpił dopiero w 1880 roku podczas nowych pomiarów katastralnych. Dzięki przychylności hrabiowskiego zarządcy dóbr, Edwarda Kwisdy, oraz za zgodą właściciela Jaworza, Maurycego Saint-Genois, wydzielono osobną parcelę o powierzchni 0,70 ha pod samodzielny cmentarz ewangelicki.
Chronologia rozwoju nekropolii
Nowo powstały cmentarz, którego uroczyste otwarcie nastąpiło w listopadzie 1880 roku przez pochówek Marii Binek, stawał się z biegiem lat świadkiem rozwoju tutejszego zboru. Proces jego rozbudowy, zilustrowany na nowej tablicy informacyjnej, dzieli się na trzy główne etapy:
Część I (1880 r.): Pierwotny teren o powierzchni 0,23 ha z bramą od strony dzisiejszej ulicy Spacerowej. W jej centrum stanął pierwszy marmurowy krzyż z inskrypcją z Objawienia św. Jana.
Część II (1916 r.): Powiększenie cmentarza w kierunku zachodnim, co upamiętniono drugim krzyżem wykonanym przez firmę Schuster z Cieszyna. Widnieje na nim sentencja: „Spuszczaj twych miłych w łono ziemi, lecz nie w łono zapomnienia”.
Część III (2007 r.): Najnowsza kwatera, poświęcona podczas obchodów 225-lecia parafii, z nowoczesnym krzyżem ufundowanym przez rodzinę Witalisów.
Warto zauważyć, że w latach 1945–1948 na cmentarzu czasowo spoczywali również żołnierze radzieccy, których szczątki zostały później ekshumowane i przeniesione na wspólny cmentarz żołnierzy radzieckich pod Bielskiem. Do dziś zachował się natomiast nagrobek żołnierza Wehrmachtu, Franza Auleithnera, co świadczy o trudnym i wielowątkowym dziedzictwie czasów wojny.
Panteon zasłużonych – od pastorów po lekarzy
Nowa tablica informacyjna pełni funkcję przewodnika po 11 kluczowych punktach pamiątkowych w obrębie cmentarza. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje niezwykła historia nagrobka pastora Franciszka Czyżka (zm. 1828). Jego płyta nagrobna, po likwidacji pierwotnego grobu na cmentarzu katolickim, służyła przez lata jako próg wejściowy w tamtejszym kościele, nosząc do dziś ślady skobla drzwiowego, zanim w 1885 roku ostatecznie trafiła na cmentarz ewangelicki.
Na nekropolii spoczywają duszpasterze kształtujący tożsamość Jaworza: ks. Herman Juliusz Kotschy, ks. Paweł Wałach oraz wieloletni proboszcz ks. Jan Lasota wraz z małżonką Katarzyną. Obok nich odnajdziemy groby osób budujących prestiż miejscowości jako uzdrowiska, m.in. rodziny Czopów, współtwórców sanatorium, oraz rodziny Cichych, zasłużonych dla lokalnego szkolnictwa i kultury muzycznej.
